J.S. Bach en het verhaal achter de Goldberg variaties

De Goldberg variaties van Johann Sebastian Bach zijn beroemd. Wat is het verhaal erachter? Wie is Goldberg? Hieronder het meest waarschijnlijke scenario.

Graaf

Met één van zijn opdrachtgevers, de welgestelde Russische diplomaat Hermann Carl Von Keyserlingk die aan het Saksische hof werkte, ontwikkelde Bach een bijzondere band.

Ambassadeur Von Keyserlingk — die later in de edelstand werd verheven en het zelfs tot ‘graaf’ schopte — kwam regelmatig in Leipzig en liet zijn eigen klavecinist les nemen bij Bach. Later zou de graaf ook Bach’s zoon Wilhelm Friedemann in dienst nemen, als organist.

Von Keyserlingk was regelmatig ziek en lag er ‘s nachts wakker van. Hij kwam op het idee om Bach te vragen om muziek te componeren, met als specifieke doel de slapeloosheid wat te verzachten.

Aria

Daarmee ging Bach aan de slag. Op basis van één en dezelfde aria schreef hij in totaal dertig prachtige, eindeloze variaties. Allemaal gebaseerd op hetzelfde, steeds terugkerende akkoordenschema van de aria.

Iets wat de inmiddels 55-jarige Bach daarvoor nooit had gedaan en daarna ook niet meer zou doen. Je zou gerust kunnen zeggen dat Bach voor de graaf een uitzondering maakte.

De variaties danken hun naam aan de jonge klavecinist Johann Goldberg, die bij de graaf in dienst was en lang bij hem in huis woonde.

Goldberg kreeg de taak om de variaties ‘s nachts urenlang te spelen bij de slaapkamer van Von Keyserlingk, op een klavecimbel in het aangrenzende vertrek.

Of de variaties zijn pijn verlicht heeft, vertelt het verhaal niet, maar als dank overlaadde de graaf Bach met honderd Louid d’Or goudstukken.

De Goldbergvariaties onderstrepen Bach’s briljante muzikale vertelkunst en virtuositeit als componist.

Vertelkunst

De variaties werden al in 1741 uitgegeven, handgeschreven door Balthasar Schmid. Tijdens Bach’s leven dus, wat zeer uitzonderlijk is.

Zelf heeft Johann Sebastian Bach de benaming Goldberg-variaties niet bedacht. De officiële de titel van de muziek luidt: “Clavier Übung bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veränderungen vors Clavecimbal mit 2 Manualen“.

In de beschrijving van de Engelse uitgave komen we nog iets meer te weten: ‘Composed for connoisseurs, for the refreshment of their spirits, by Johann Sebastian Bach, composer for the royal court of Poland and the Electoral court of Saxony, Kapellmeister and Director of Choral Music in Leipzig.’

Opnamen

In 1931 maakte de Poolse klaveciniste Wanda Landowska als eerste een opname (grammofoonplaat) van de Goldbergvariaties. Daarmee bracht ze niet alleen het — inmiddels nagenoeg vergeten — klavecimbel opnieuw in de belangstelling, maar ook de muziek van Bach.

Heel beroemd zijn de Goldberg variaties in de uitvoeringen van Glenn Gould. Hij nam de dertig variaties twee keer op. Eerst in 1955 en aan het eind van zijn carrière nog eens, in 1981. Beide keren zijn de uitvoering van zeer hoge historische waarde. De verschillen tussen de twee uitvoeringen zijn buitengewoon fascinerend.

Aan de luisteraar de dankbare taak om de verschillen te ontdekken.

bach goldberg variaties foto (c) tom beek

Tom Beek is saxofonist, copywriter, WordPress expert, vormgever en fotograaf. Je vindt hem op Twitter en Instagram. Gek op jazz en koffie. Ruikt aan boeken.

4 reacties op “J.S. Bach en het verhaal achter de Goldberg variaties”

  1. Wat een waanzinnige opnames blijven dat toch, die 1955 en 1981 opnames van Gould. Zo verschillend, 1955 zo vitaal, virtuoos en energiek, 1981 zo intens en bespiegelend. Honderden keren moet ik ze beide beluisterd hebben, en telkens ontdek ik weer nieuwe dingen.
    Gould zelf was trouwens niet altijd even enthousiast over het werk, sommige variaties vond hij toch van mindere kwaliteit dan andere. Maar het feit dat hij dit werk koos om mee te debuteren zegt genoeg over zijn liefde voor dit werk.
    Er zijn nog enkele andere opnames beschikbaar van de Goldberg variaties door Gould: voor de Canadese radio (een live radio opname uit 1954) en een fantastische live opname van een concert in Moskou, in 1957.
    Probleem is wel dat het mij niet meer lukt naar Goldberg-opnames van andere pianisten te luisteren.
    Het zij zo.

    Beantwoorden
  2. Jeremy Denk heeft een mooie uitvoering opgenomen. Bij de CD zit een video waarin hij vertelt over zijn zienswijze op het stuk. ‘A river if bass notes,’ zegt hij. Denk legt uit en speelt. Hij is soms zo enthousiast dat hij al uitleggend zichtbaar popelt om verder te spelen. Verhelderend, vermakelijk en indrukwekkend. Op YouTube legt Lang Lang zíjn visie op de Goldberg-variaties uit. Hij noemt de aria de mooiste die bestaat. Prachtig en ook overtuigend. Ontroerend zijn beelden van zijn concert in de Thomaskirche in Leipzig, dat hij afsluit met het leggen van een roos op Bachs grafsteen. Nou, zo dus.

    Beantwoorden

Plaats een reactie